წარმოიდგინეთ სიტუაცია, ზიხართ მეგობრებთან ერთად, საუბრობთ და უცებ ერთ-ერთი მათგანი გულიანად ამთქნარებს. სულ რამდენიმე წამში, თითქოს უხილავმა ტალღამ გადაგიარათო, თქვენც იგივეს აკეთებთ. მიუხედავად იმისა, რომ შეიძლება სულაც არ გეძინებათ, თქვენი სხეული ავტომატურად იმეორებს სხვის მოქმედებას. მთქნარება იმდენად “ინფექციურია”, რომ ხანდახან დასამთქნარებლად მხოლოდ ამაზე ფიქრი ან უბრალოდ ამ სიტყვის წაკითხვაც კი საკმარისია.

მაინც რატომ ხდება ეს? უბრალოდ რეფლექსია თუ ჩვენი სოციალური ბუნების გამოძახილი? მეცნიერები წლებია ამ კითხვაზე პასუხს ეძებენ და რამდენიმე განსხვავებული თეორიაც აქვთ.

არის თუ არა ემპათია და სოციალური კავშირი მთავარი მიზეზი?

ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ჰიპოთეზის მიხედვით, გადამდები მთქნარება დაკავშირებულია ჩვენს უნართან, ვიგრძნოთ და გავიზიაროთ სხვისი ემოციები, ანუ ემპათიასთან. ფსიქოლოგიაში ამას ხშირად ემპათიურ რეზონანსს უწოდებენ. კვლევების მიხედვით, ადამიანები, რომელთაც ემპათიის უფრო მაღალი დონე აქვთ, სტატისტიკურად უფრო ხშირად პასუხობენ სხვის მთქნარებას.

ასევე შეინიშნება, რომ მთქნარება უფრო მეტად გადამდებია ახლობელ ადამიანებს შორის. მაგალითად, უფრო დიდი შანსია დაამთქნაროთ ოჯახის წევრის ან მეგობრის შემდეგ, ვიდრე სრულიად უცხო ადამიანის დანახვისას. ეს შესაძლოა მიუთითებდეს იმაზე, რომ ჩვენი ტვინი ქვეცნობიერად უფრო ძლიერად რეაგირებს იმ ადამიანებზე, ვისთანაც ემოციური ან სოციალური კავშირი გვაქვს.

რა როლს ასრულებს სარკისებური ნეირონები?

ტვინში არსებობს ნეირონული ქსელები, რომლებსაც სარკისებურ ნეირონებს უწოდებენ. ისინი აქტიურდებიან როგორც მაშინ, როდესაც თავად ვასრულებთ მოქმედებას, ასევე მაშინ, როცა ვაკვირდებით სხვას იმავე მოქმედების შესრულებისას. ეს სისტემა მნიშვნელოვან როლს თამაშობს იმიტაციასა და სოციალური ქცევის აღქმაში.

ვარაუდობენ, რომ გადამდები მთქნარება შესაძლოა სწორედ ამ მექანიზმთან იყოს დაკავშირებული: როდესაც ვხედავთ ადამიანს, რომელიც ამთქნარებს, ტვინში აქტიურდება მსგავსი ნეირონული რეაქცია, რაც ზოგჯერ ავტომატურად იწვევს იგივე მოქმედების გამეორებას.

ეხმარება თუ არა მთქნარება ტვინს ტემპერატურის რეგულირებაში?

არსებობს ფიზიოლოგიური ახსნაც. ერთ-ერთი თეორიის მიხედვით, მთქნარება შესაძლოა ეხმარებოდეს ტვინს ტემპერატურის რეგულირებაში. ღრმა ჩასუნთქვა და ყბის მოძრაობა ხელს უწყობს სისხლის მიმოქცევის ცვლილებას, რაც შესაძლოა ტვინის “გაგრილებას” უწყობდეს ხელს.

რატომ არის ეს პროცესი გადამდები? მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ეს ჯგუფური გადარჩენის ინსტინქტია. თუ ჯგუფის ერთ წევრს ტვინის “გაგრილება”, სიფხიზლის მომატება და სხეულის ერთი მდგომარეობიდან მეორეში გადასვლა დასჭირდა, შესაძლოა, ეს სხვებისთვისაც საჭირო იყოს, რათა მთელმა გუნდმა შეინარჩუნოს ყურადღება გარემოს მიმართ.

რატომ ვამთქნარებთ სტრესის, ნერვიულობისა თუ მოწყენილობის დროს?

ხშირად მთქნარება სულაც არ ნიშნავს, რომ გვეძინება. როდესაც მოწყენილები ვართ, ჩვენი სუნთქვა ნელდება, მთქნარება კი ორგანიზმის მცდელობაა, სწრაფად მიიღოს ჟანგბადის დიდი პორცია და "გამოაფხიზლოს" ტვინი.

რაც შეეხება სტრესსა და ნერვიულობას, დაძაბულობის დროს ტვინის ტემპერატურა იმატებს. მთქნარება ამ დროს მუშაობს როგორც ბუნებრივი კონდიციონერი - ის აგრილებს სისხლძარღვებს და გვეხმარება ყურადღების მობილიზებაში. სწორედ ამიტომ ვხედავთ ხშირად, რომ ადამიანები ამთქნარებენ მნიშვნელოვანი გამოცდის ან საჯარო გამოსვლის წინ.

რატომ მოგვდის ცრემლები მთქნარებისას?

ეს სუფთა ფიზიოლოგიური მოვლენაა. მთქნარების პროცესში ჩვენი სახის, ყბისა და თვალის გარშემო არსებული კუნთები ძლიერად იკუმშება. ეს შეკუმშვა მექანიკურ ზეწოლას ახდენს საცრემლე ჯირკვლებზე, რაც აიძულებს მათ, მცირე რაოდენობით სითხე გამოდევნონ. შედეგად, თვალები გვისველდება ან სულაც ნამდვილი ცრემლი მოგვდის.

გვხვდება თუ არა მთქნარება ცხოველთა სამყაროში?

გადამდები მთქნარება მხოლოდ ადამიანებში არ გვხვდება. კვლევებმა აჩვენა, რომ ეს ფენომენი შეინიშნება შიმპანზეებში, ძაღლებში და სხვა სოციალურ ცხოველებშიც. მაგალითად, ძაღლები ზოგჯერ პასუხობენ თავიანთი პატრონების მთქნარებას, რაც შესაძლოა მიუთითებდეს ყურადღებასა და ემოციურ მიჯაჭვულობაზე.

რა საინტერესო ფაქტები ვიცით კიდევ მთქნარებაზე?

• საშუალოდ მთქნარება დაახლოებით 5-7 წამს გრძელდება.
• ნაყოფი მუცელში ყოფნისას უკვე ამთქნარებს, თუმცა გადამდები მთქნარების ეფექტი ბავშვებში, როგორც წესი, მხოლოდ 4-5 წლის ასაკიდან ჩნდება.
• დაღლილობის გარდა, მთქნარება შეიძლება ასოცირდებოდეს სტრესთან, მოწყენილობასთან ან ყურადღების შემცირებასთან.

შეჯამება

მთქნარება მხოლოდ დაღლილობის ნიშანი არ არის. ეს არის რთული ფენომენი, რომელიც აერთიანებს ტვინის ავტომატურ პროცესებს, სოციალურ მგრძნობელობასა და ფიზიოლოგიურ მექანიზმებს. მიუხედავად იმისა, რომ ყველა პასუხი ჯერ კიდევ არ გვაქვს, გადამდები მთქნარება საინტერესო ფანჯარას გვიხსნის იმის გასაგებად, თუ როგორ ურთიერთქმედებს ჩვენი ტვინი სხვებთან.